Колумна на Верица Стојановска – Специјалист за човечки ресурси, истражувач и едукатор по менаџмент, мотивација на вработените и организациско однесување.
До неодамна, „белата јака“ беше синоним за сигурност. Канцелариска работа, стабилна плата и чувство дека економските кризи им се случуваат на другите. Денес, токму тие професии се наоѓаат во центарот на нешто што економистите и медиумите сè почесто го нарекуваат “white-collar recession” – тивка, селективна рецесија која не ги погодува сите, но длабоко ја тресе средната класа.
Денес, токму тие професии први чувствуваат нешто што сè почесто се нарекува “white-collar recession” – тивка рецесија што не се гледа во статистиките, но се чувствува во LinkedIn профилите што од „Open to work“ никогаш не излегуваат.
Оваа рецесија не е класична. Нема затворени компании, нема редици пред банки. Напротив, бројките често изгледаат солидно. Но, зад корпоративниот јазик за „оптимизација“, „реорганизација“ и „стратешко намалување на трошоци“, стои реалност во која илјадници канцелариски работници – програмери, маркетари, аналитичари, специјалисти за човечки ресурси, консултанти – остануваат без работа или со значително полоши услови од порано.
Или во превод: помалку луѓе, повеќе работа, и очекување дека AI ќе го покрие остатокот. Особено погодени се професиите кои до вчера се сметаа за „професии на иднината“ – IT, маркетинг, HR, data, консалтинг.
“White-collar recession” се дефинира како економски пад што диспропорционално ги погодува високообразовните, канцелариски и професии базирани на знаење, додека другите сектори – занаетчиство, логистика, здравство, услужни дејности – остануваат релативно стабилни или дури бележат раст. Таа не се манифестира преку класични индикатори како БДП или масовна невработеност, туку преку откази, замрзнати вработувања и деградација на условите за работа во професиите што долго се сметаа за иднината на економијата.
Како што забележува Financial Times[1], „ова е рецесија што најјасно се гледа во LinkedIn, а не во владините статистики“. Податоците од LinkedIn Economic Graph покажуваат дека во 2023 и 2024 година, побарувачката за IT, маркетинг, HR и административни улоги опаѓа, додека побарувачката за технички и физички професии расте.[2]
The Wall Street Journal[3] оди чекор подалеку, опишувајќи го феноменот како економија со две брзини, каде што белите јаки губат стабилност, а сините мантили ја враќаат преговарачката моќ. Во еден текст од 2024 година, весникот цитира економист од Федералните резерви кој вели:
„За првпат по децении, факултетската диплома повеќе не гарантира заштита од економски кризи.“
Причините за оваа рецесија се структурни, не циклични. Пандемијата доведе до масовно вработување, особено во технологијата и дигиталните индустрии. Кога евтиниот капитал исчезна, компаниите почнаа да се „коригираат“.
Истовремено, автоматизацијата и вештачката интелигенција драстично ја намалија потребата од одредени канцелариски улоги.
Bloomberg[4] забележува дека AI „прво ги јаде задачите, а потоа и работните места“, особено кај професиите што се базираат на рутина, анализа и посредување.
Можеме да заклучиме дека ова не е изолиран феномен присутен само во американските и западноевропските компании. Балканот, вклучително и Македонија, со години функционира како аутсорсинг продолжение на западните економии. Кога таму се кратат трошоци, тука прво се чувствува ударот.
Проектите се ставаат на пауза, договорите не се обновуваат, а платите стагнираат или се намалуваат.
Почетните, односно „junior“ позиции речиси исчезнаа, брзото темпо бара професионалци кои веднаш ќе бидат спремни да почнат со работа, а истовремено да се млади и неистрошени. Ова доведува до создавање на еден генерациски вакуум: млади луѓе со образование, но без шанса да влезат во системот – или ако влезат ќе бидат лесни за манипулација.
OECD во својот извештај за Источна Европа предупредува дека ваквиот модел создава „ранлива средна класа зависна од надворешни одлуки“[5].
Најдлабоката последица, сепак, не е економска – туку психолошка
“White-collar рецесијата” создава криза на идентитет. Луѓе кои со години инвестирале во образование, кариера и професионален статус, одеднаш се соочуваат со несигурност што не знаат како да ја објаснат — ниту себеси, ниту на другите.
За многумина, работата не е само извор на приходи, туку и идентитет. А кога таа исчезнува, доаѓа криза на смислата. Луѓе кои со години се сметале за „успешни“ одеднаш се соочуваат со одбивања, тишина и чувство на личен неуспех – иако причините се структурни, не индивидуални. За разлика од класичните кризи, овде срамот е поголем од гласноста. Или, како што пишува “The Atlantic”[6] – Oва е рецесија во која луѓето не гладуваат, но се губат“.
White-collar рецесијата не нè учи дека образованието е бескорисно – туку дека ниедна титула не е имуна на промена.
Ова не е крај на приказната. “White-collar” рецесијата е повеќе трансформација отколку колапс. Кариерата повеќе не е линеарна, а дипломата не е доживотна гаранција. Вредноста сè повеќе се гледа во способноста да се биде адаптибилен, спремен за учење на новите трендови и прифаќање на истите што води кон добитна комбинација на вештини, која не само што го одржува системот – туку создава конкретна вредност.
Можеби најважната лекција на ова ново време е дека „белата јака“ никогаш не била заштита од економските циклуси. Таа само нè научи да веруваме дека сме над нив.
Денес, таа илузија се распаѓа. И прашањето не е дали ќе се вратиме на старото нормално, туку какво ново нормално ќе изградиме и дали ќе бидеме подготвени да го прифатиме?
[1] https://www.ft.com/content/9b6f6f3a-9c3b-4b2a-8a8c-5e4f3a8b2f3a, Financial Times – The white-collar recession is already here
[2] https://economicgraph.linkedin.com/workforce, LinkedIn Economic Graph – Workforce Report
[3] https://www.wsj.com/economy/jobs/white-collar-jobs-disappearing-2024, The Wall Street Journal – Why White-Collar Jobs Are Disappearing
[4] https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-02-05/ai-is-reshaping-the-white-collar-workforce, Bloomberg – AI Is Reshaping the White-Collar Workforce
[5] https://www.oecd.org/eurasia/competitiveness-programme/eastern-europe/, OECD – Labour Market Trends in Eastern Europe
[6] https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2023/10/white-collar-recession/675672/, The Atlantic – The Recession You Can’t Se
